MANASTIR PREČISTE KRAJINSKE nalazi se nadomak Ostrosa, a njegovo podizanje vezuje se za početak XI vijeka i dukljanskog kneza Vladimira. U njemu su, po Popu Dukljaninu, bili sahranjeni i knez Vladimir, i žena mu Kosara. Krajem XIV vijeka, tu je bilo sjedište Zetske mitropolije, a moguće je da od tada datiraju ostaci sadašnje manastirske crkve Uspenja Bogorodice, koja ima osnovu trikonhosa sa dozidanom pripratom i jednom izduženom pravougaonom prostorijom, ispred koje je dozidana petostrana kula, na čijem se četvrtom spratu nalazila manja kapela. Nad centralnim dijelom najstarije građevine trikonhosa bila je konstruisana kupola. Unutrašnjost crkve bila je živopisana. Prilikom arheoloških istraživanja manastirskog kompleksa pronađen je veći broj ulomaka srednjevjekovne keramike, predmeta od metala i fragmenata stakla. Jedan metalni preklopni krst i rombiodni bronzani pečat za ukrašavanje kožnih poveza rukopisnih knjiga, najznačajniji su nalazi dosadašnjih istraživanja.

 

 

MANASTIR STARČEVO nalazi se na istoimenom ostrvu u Skadarskom jezeru, a datuje se u 1376 - 1378. godinu. Njegov osnivač bio je starac Makarije, po kojem su manastir i ostrvo dobili ime. Manastirska crkva Uspenja Bogorodice podignuta je kao jednobrodna građevina, sa po jednom apsidom na istočnoj strani i bočnim zidovima, tako da crkva u osnovi ima oblik trikonhosa. Iznad centralnog dijela uzdiže se kupola. Izuzev crkve, u manastirskom kompleksu se nalaze konak i pomoćni objekti. Manastir je u srednjem vijeku bio poznati prepisivački centar, a u njemu se nalazi grob poznatog štampara Božidara Vukovića Podgoričanina. Danas je Starčevo jedini aktivni manastir na jezeru.

 

 

MANASTIR BEŠKA sa crkvama sv. Đorđa i sv. Bogorodice nalazi se na središnjem dijelu istoimenog ostrva u Skadarskom jezeru. O nastanku starije crkve sv. Đorđa nema sačuvanih istorijskih izvora. Njena izgradnja vezuje se za Đurđa II Stracimirovića - Balšića, čija je žena Jelena podigla u neposrednoj blizini svoju grobnu crkvu, posvećenu Svetoj Bogorodici 1440. godine. Crkva sv. Đorđa podignuta je u obliku trikonhosa sa kupolom. Uz zapadni zid nalazi se priprata, nad kojom se u zapadnom dijelu diže veliki zvonik "na preslicu". Mlađa, Bogorodična crkva je pravougaone jednobrodne osnove sa polukružnom apsidom i zvonikom, a na nadvratnoj gredi nalazi se ktitorski natpis. Beška je, u srednjem vijeku, takođe bila važan prepisivački centar.

 

MANASTIR MORAČNIK nalazi se na istoimenom ostrvu. Njegovo osnivanje vezuje se za početak XV vijeka, a njegova izgradnja prepisuje se Balši III Đurđeviću. Prvi put se u istorijskim izvorima pominje 1417. godine u povelji Balše III. Manastirski kompleks sastoji se od crkve posvećene Bogorodici, zgrade konaka, trpezarije i četvorospatne kule, koja je na posljednjem spratu imala i malu kapelu. Cijeli kompleks bio je ograđen kamenim zidom.

Crkva je bila živopisana, o čemu svjedoče fragmenti fresko-maltera, sačuvani oko prozorskih otvora.

 

MANASTIR DONJI BRČELI nalazi se u istoimenom selu. Osnivanje se vezuje za početak XV vijeka, i Jelenu Balšić, koja je podigla prvobitnu manastirsku crkvu, na čijim je temeljima podignuta nova, većih dimenzija. Ispod poda nove crkve izgrađena je zasvedena prostorija, koja je za vrijeme Šćepana Malog služila kao tamnica. Inače, Šćepan Mali je, od kraja 1768. godine, bio stalno nastanjen u Brčelima, a u donjem manastiru je bio ubijen i sahranjen. Crkva sv. Nikole manastira Donji Brčeli je današnji izgled dobila 1861. godine, zaslugom kralja Nikole. Obnovljena manastirska crkva je pravougaone osnove, zidana je pravilnim kamenim tesanicima, slaganim u horizontalne redove. Na zapadnoj fasadi crkve, iznad ulaznih vrata nalaza se dvije kamene ploče, jedna ispod druge, sa grbom i monogramom Kralja Nikole i godinom obnove crkve. Na podu je naznačena osnova starije crkve Jelene Balšić. U crkvi se nalazi veliki drveni ikonostas, sa 47 ikona različitih formi i dimenzija, čiji su autori makedonska slikarska porodica Đinovski.

 

MANASTIR GORNJI BRČELI nalazi se u samom selu i udaljen je od manastira Donji Brčeli oko kilometar. Manastir je podignut početkom 18. vijeka, a njegov osnivač bio je vladika Danilo Petrović. U manastiru je osnovana jedna od prvih škola u Crnoj Gori 1863. godine (koja je radila do 1868, kada je preseljena u manastir Donji Brčeli). Manastirska crkva posvećena Pokrovu Bogorodice predstavlja manju jednobrodnu građevinu pravougaone osnove, sa polukružnom oltarskom apsidom, bez zvonika. U njoj se nalazi ikonostas iz 1938. godine, sa 17 ikona koje je radio Petar Čolanović.

 

MANASTIR ORAHOVO nalazi se u istoimenom selu, udaljenom oko dva kilometra od Virpazara. O nastanku manastira nema sačuvanih pisanih izvora. Manastirski kompleks sastoji se od dvije crkve i konaka. Podizanje starije, manje jednobrodne crkve, vezuje se za XV vijek, odnosno za vrijeme Jelene Balšić, kada se manastir Orahovo pominje kao metoh manastira Vranjina. Mlađa manstirska crkva sv. Nikole podignuta je najvjerovatnije sredinom XVII vijeka. Crkva sv. Nikole je iznutra živopisana 1663. godine, o čemu svjedoči prijepis starijeg natpisa iznad vrata. Iz ovog natpisa se saznaje da je crkva dobila fresko-dekoraciju navedene godine, za vrijeme mitropolita kir Rufima, zahvaljujući trudu igumana Vasilija Njeguša. U crkvi sv. Nikole nalazi se ikonostas sa 22 ikone, koje su 1909. godine radili Vasilije i Milivoje Đinovski.

 

 

vrh strane

 

 

CRKVA SV. JOVANA I SV. MIHAILA U SOTONIĆIMA nalazi se na seoskom groblju. Prvobitna crkva sa kraja 18. vijeka bila je podignuta kao jednobrodna građevina, da bi joj kasnije uz južni zid pridodata još jedna građevina istog oblika i dimenzija. Sjeverni zid starije građevine je uklonjen, i pod isti dvoslivni krov stavljena su oba zdanja, tako da crkva spolja djeluje kao jednobrodna građevina. Crkva je zidana pravilnim kamenim tesanicima slaganim u horizontalne redove. Iznad zapadne fasade diže se kameni zvonik. U crkvi se nalazi samo jedan ikonostas, i to ispred sjevernog oltara. Ikone na ikonostasu su radili Vasilije i Milivoje Đinovski 1909. godine.

 

CRKVA SV. JOVANA  I SV. ARHANĐELA MIHAILA U DONJIM SEOCIMA podignuta je krajem 18. ili početkom 19. vijeka. Dvije jednobrodne građevine sa po jednom polukružnom oltarskom apsidom spojene lučnim otvorima istovremeno su podignute. Obje građevine su pod jednim dvoslivnim krovom. U crkvi se nalaze dva ikonostasa. Stariji i vrijedniji nalazi se ispred južnog oltara. Ikone na ikonostasu radio je bokokotorski slikar Vasilije Rafailović 1806. godine, o čemu svjedoči natpis sa potpisom slikara na prijestolnoj ikoni Bogorodice sa Hristom.

 

vrh strane

 

CRKVA SV. NIKOLE U GORNJIM SEOCIMA sastoji se od dvije jednobrodne građevine različitih dimenzija koje su u unutrašnjosti povezane sa dva lučna otvora. Starija crkva iz 18. vijeka je manjih dimenzija, dok je sa sjeverne strane dozidana veća crkva. I jedna i druga crkva su zidane tesanim kamenom slaganim u horizontalne redove. U manjoj se nalazi ikonostas na kome su prilično oštećene ikone rađene 1894. godine. U većoj crkvi ikonostas je znatno očuvaniji. Na njemu se nalazi 37 ikona različitih formi i dimenzija.

 

RATAČKA OPATIJA nalazi se na krajnjoj sjeverozapadnoj tački barskog zaliva, na istoimenom rtu, između Sutomora i Bara. Nastanak manastira veže se za benediktinski red, koji su osnovali ovo monaško središte, najvjerovatnije početkom XI vijeka, dok se sam manastir prvi put pominje 1247. godine. Kod opatije, koja je bila iznad same obale mora, mogli su da pristaju manji brodovi, a u neposrednom zaleđu, bogatom izvorima pitke vode, zahvaljujući blagoj klimi, gajila se maslina i vinova loza. Bogatstvo ratačke opatije bilo je veliko, zahvaljujući ogromnim posjedima koji su se protezali do današnjeg Petrovca. Prihode su dobijali za diplomatske usluge, ali i prodajom zemljoradničkih i stočarskih proizvoda, građevinskog kamena, a opatija je imala i svoje mlinove za cijeđenje ulja. U opatiji je bila i čuvena ikona Bogorodice, pa je Ratac bio stjecište hodočasnika i pokloničko mjesto.Dobre finansijske mogućnosti dozvoljavale su opatiji da kreditira okolne dinaste, poput Balše III. Sredinom XV vijeka u opatiji se pominje i bolnica, u kojoj su se liječili gubavci i monasi, a postoje indicije da su se u njoj u XIV održavale pozorišne predstave. Život u opatiji može se pratiti sve do 1571. kada je stradao od Turaka, a zatim i sasvim napušten. Ruine su se sačuvale do XX vijeka, da bi ih italijanska vojska u Drugom svjetskom ratu, gradeći utvrđenja, oštetila u tolikoj mjeri da se nijesu mogli utvrditi ni temelji građevinskih objekata.

 

CRKVA SV. TEKLE nalazi se u blizini Sutomora, udaljena oko kilometar od mora. Podignuta je najvjerovatnije u XIV vijeku. Pripada tipu manjih jednobrodnih crkava pravougaone osnove sa polukružnom oltarskom apsidom. U crkvi se nalaze dva oltara. U oltarskoj apsidi pravoslavni, a uz južni zid katolički. U unutrašnjosti crkve, ispred ikonostasa nalazi se nadgrobna ploča sa reljefnom predstavom za koju se pretpostavlja da je lik arhiepiskopa Marka Đorge, koji je živio u Spiču krajem XVI vijeka. Crkva je zidana pritesanim kamenom i pokrivena je kamenim pločama. Ispred crkve nalazi se staro groblje, i na njemu stećak sa prikazom štita, najvjerovatnije nadgrobni kamen nekog od krstaških ratnika.

 

 

vrh strane

 

 

NEHAJ je utvrđeni grad koji se nalazi u blizini Sutomora, nedaleko od mora, na teško pristupačnom brdu, na oko 230 m nadmorske visine.U istorijskim izvorima prvi put se pominje 1542. godine pod nazivom “Fortezza de Spizi”, a 1550. pod nazivom “Nechagia”. Grad je podignut za borbu vatrenim oružjem, najvjerovatnije krajem XV vijeka. Opasan je visokim odbrambenim zidovima, sa mnoštvom puškarnica i više odbrambenih kula. Ulaz u grad nalazi se na zapadnoj strani. Na najvišoj tački grada nalazi se crkva posvećena Svetom Dimitriju, koja je nekada imala dva oltara, a koja se datira u kraj XIII ili početak XIV vijeka. Sve do 1868. godine oko crkve se nalazilo groblje obje vjeroispovjesti. Danas se crkva nalazi u ruševinama.

 

CRKVA SV. PETKE nalazi se u naselju Gornji Šušanj. Podignuta je u srednjem vijeku kao jednobrodna građevina pravougaone osnove. Iznad zapadnog dijela crkve naknadno je dozidan manji kameni zvonik na preslicu sa jednim otvorom. Sa zapadne strane ima dozidani otvoreni trijem. Crkva je zidana grubo obrađenim kvaderima kamena u horizontalnim redovima.

 

 

BARSKI TRIKONHOS je bio centralni vjerski objekat prve naseobine drevnih Barana. To je ranohrišćanska crkva smještena između današnje "crvene" banke, restorana "Gurman" i bivšeg hotela "Agava". Najstariji je vjerski objekat na ovim prostorima, a njegova pojava je značajna jer omogućava sagledavanje početaka hrišćanstva u Baru. Otkrivena je u arheološkim istraživanjima 1965. godine. Očuvani zidovi ove vjerske građevine, mjestimično visoki i po jedan metar, omogućavaju da se sagleda kompletna osnova, zidana od tanjeg lomljenog i pritesanog kamena, utopljenog u klački malter. Po svojim arhitektonskim osobinama i stilskim koncepcijama, crkva je građena u vrijeme vizantijskog cara Justinijana (525 - 565 god), u doba njegove velike obnove carstva.

 

vrh strane

 

CRKVA U SELU MENKE, najvjerovatnije posvećena Svetom Dominiku, građena je i dograđivana sukcesivno od XII do XV vijeka. Crkva ima pravougaonu osnovu sa polukružnom oltarskom apsidom. Njena unutrašnjost je naknadno prepravljana izgradnjom prelomljenog svoda, krajem XIII vijeka, a krajem XIV ili početkom XV vijeka uz južnu fasadu crkve dozidana je jedna pravougaona prstorija. Crkva je zidana pravilnim kamenim tesanicima. nalazi se u posjedu porodice Metović, a postoje naznake da bi mogla biti obnovljena i vraćena u posjed katoličke crkve.

 

CRKVA U SELU TURČINI predstavlja dvojnu crkvu, od kojih je sjeverna veća. Vlada mišljenje da se crkva u Turčinima može vezati za nekadašnji benediktinski samostan Svetog Marka, koji se pominje 1291. godine. Veća crkvena građevina je pravougaone jednobrodne osnove sa tri traveja i polukružnom oltarskom apsidom. Manja crkva je nepravilnog trapezoidnog oblika bez apside. Obje crkve zidane su pritesanim kamenom. Sa sjeverozapadne strane crkve nalaze se ostaci konaka. Svake godine na Markovdan barski katolici hodočaste ovu crkvu, a muslimanski žitelji imaju zavjet da im iznesu vodu i priganice.

 

KATEDRALA BEZGREŠNOG ZAČEĆA BLAŽENE DJEVICE MARIJE NA GRETVI podignuta je u obliku trobrodne bazilike sa drvenom tavanicom, u doba nadbiskupa Carla Pootena 1857. god. Glavni srednji brod je znatno veći i visočiji od bočnih brodova i formiran je na tri para stubova spojenih polukružnim stubovima. Crkva je zidana pritesanim kamenom i omalterisana je. Unutrašnji zidovi crkve oslikani su četrdesetih godina XX vijeka. Istovremeno sa izgradnjom crkve u njenoj neposrednoj blizini izgrađen je zvonik na sprat kvadratne osnove.

 

 

CRKVA SVETOG NIKOLE U PODGRADU podignuta je kao trobrodna bazilika sa kupolom. Srednji brod crkve podijeljen je na pet traveja. Iznad srednjeg traveja konstruisana je kupola koja počiva na četiri slobodna stuba. Na istočnoj strani crkve nalazi se prostrana polukružna apsida. Na zapadnoj strani, iznad srednjeg broda uzdiže se zvonik “na preslicu” sa tri otvora. Crkva je zidana pravilnim kamenim kvaderima crvenog kamena iz Kurila. Za vrijeme Turaka ovdje je bila kuća Marka Taljušića u kojoj su se sakupljali pravoslavni stanovnici grada. Manja crkva na ovom mjestu podignuta je 1842, a današnja 1862. godine.

 

STARI BAR nije bio, poput ostalih primorskih gradova, situiran na samoj obali, već udaljen od mora oko 4 km. Za ovakvo njegovo postavljanje bilo je nekoliko razloga, među kojima se naročito izdvajaju postojanje žive vode i reljef terena. Najstariji trougaoni dio grada bio je opasan zidinama čiji ostaci i danas postoje. U njegovom sjevernom dijelu, na najistaknutijem mjestu podignuta je odbrambena citadela, od XX vijeka poznata pod imenom Tatarovica. Sa istočne i južne strane grad je zaštićen nepristupačnim liticama, koje su bile djelimično osigurane odbrambenim zidovima, dok je duž sjeverozapadne strane grad bio opasan bedemima. U srednjem vijeku grad se proširio prema sjeverozapadu, i izgrađeni novi bedemi sa ulaznom kapijom. U okviru gradskih zidina postojala je relativno pravilna mreža ulica, a pretpostavlja se da je glavni trg ispred katedrale sv. Đorđa formiran na mjestu nekadašnjeg foruma.Za vrijeme turske vlasti Stari Bar je dobio vodovod sa pitkom vodom, koji je zamijenio dotadašnje cistijerne. Tada je izgrađen akvadukt - jedina građevina te vrste u Crnoj Gori. Od značajnijih objekata u gradu Turci su, izuzev akvadukta, podigli barutanu, veliki hamam i sahat-kulu. U Starom gradu je sačuvano desetak crkvenih objekata, uglavnom u ruševinama. Među njima se posebno izdvajaju ostaci grandiozne katedrale Svetog Đorđa, zatim crkva Svetog Nikole (odnosno Svetog Marka) iz XIII vijeka, crkva Svete Venerande iz XIV-XV vijeka i crkva Svete Katarine iz XIV vijeka. Među brojnim objektima stambene, javne i sakralne arhitekture u gradu se nalazi više značajnih arhitektonskih ostvarenja koja, po načinu gradnje i oblikovanja, pripadaju različitim graditeljskim stilovima i koncepcijama - od romaničkih, gotičkih i renesansnih, do balkansko-orijentalnih. Nakon zemljotresa iz 1979. godine izvršena su obimna sistematska istraživanja, a jedan broj objekata je rekonstruisan i saniran: crkva Svete Venerande, crkva Svetog Marka, citadela, episkopska palata, stambena palata, stambena zgrada, hamam, sahat kula...

 

TVRĐAVA BESAC nalazi se u Virpazaru, na uzvišenju koje se posebno ističe u prostranom Crmničkom polju. Podigao je Njegoš za odbranu od Turaka, ali su je oni docnije preuzeli. Krajem XVII i početkom XVIII vijeka Besac zauzimaju Crnogorci, kada je pretrpio znatna oštećenja. Sastoji se od bedema različite visine, kula, odbrambenog zida sa ulaznom kapijom, zgrade kasarne, osmatračnica i pomoćnih objekata. Ulaz u tvrđavu nalazi se na uglu jugoistočnog bedema u osi prilaznog puta. U blizini ulaza nalazi se zgrada nekadašnje kasarne, a na dva isturena ugla tvrđave nalaze se osmatračnice pravougaone osnove. Zidan je lokalnim kamenom u krečnom malteru.

 

TVRĐAVA GRMOŽUR nalazi se na istoimenom ostrvu u sjeverozapadnom dijelu Skadarskog jezera. Podigli su je Turci 1843. godine, a u oslobodilačkim ratovima 1846-1848. god. zauzeli Crnogorci. Od tog vremena tvrđava je, ukazom knjaza Nikole, korišćena kao tamnica. Početkom XX vijeka stradala je u zemljotresu. Oblik tvrđave prilagođen je konfiguraciji terena i zauzima čitavu površinu ostrva - oko 430 kvadratnih metara. Tvrđava ima dvije ulazne kapije sa dvije odbrambene kule različitog oblika. Postoji predanje da niko nije uspio pobjeći sa Grmožura, a u pravilima rada stajalo je da, ukoliko nekome od stražara pobjegne zatvorenik, on preuzima njegovo mjesto i služi njegovu kaznu.

 

vrh strane

 

DVORSKI KOMPLEKS kralja Nikole I Petrovića u Baru sa pripadajućim objektima: velikim i malim dvorcem, kulama-stražarama, dvorskom kapelom i zimskom baštom nalazi se neposredno u blizini morske obale, na Topolici. Sagradio ga je za svoje potrebe knez Petar Karađorđević, zet knjaza Nikole, koji je od ženidbe sa Zorkom živio u Crnoj Gori, da bi ga crnogorski vladar poslije otkupio od njega. Dvorac se prvi put pominje u “Glasu Crnogorca” iz 1885. godine, pa se stoga ova godina smatra i godinom njegove izgradnje, koja se vezuje za ime tadašnjeg dvorskog arhitekte Josipa Sladea.

Glavno zdanje dvorskog kompleksa predstavlja tzv. VELIKI DVORAC. Zgrada Velikog dvorca podignuta je u duhu rezidencijalnih objekata tog vremena. Ima pravougaonu osnovu sa pročeljem okrenutim prema moru. Sastoji se od prizemlja, sprata i mansarde. Na zadnjoj strani formiran je sporedni ulaz sa velikim i strmim stepeništem koje vodi u dvorski park pun mediteranskog rastinja, među kojem je i plutino drvo. Uz zapadnu fasadu 1910. godine dozidana je prostrana balska dvorana pravougaone osnove sa zaobljenim uglovima. U njemu je danas smješten Zavičajni muzej.

Tzv. MALI DVORAC znatno je skromnijih dimenzija u odnosu na Veliki. Zgrada je takođe pročeljem okrenuta prema moru. Podignuta je u obliku pravougaone osnove i sastoji se od prizemlja i sprata. Po načinu oblikovanja, mali dvorac podsjeća na vile građene oko jezera u Sjevernoj Italiji.

ZIMSKA BAŠTA, poklon italijanskog kralja Emanuela, naslanja se na dvorski park. Objekat je podignut od zastakljene metalne konstrukcije sa dekorativnim detaljima u vidu secesije.
DVORSKA KAPELA nalazi se između Velikog i Malog dvorca. Zgrada predstavlja manji objekat pravougaone osnove sa trijemom na metalnim stubovima. Kapela je izgrađena od metalnih valovitih ploča.

 

 

STARA ČARŠIJA nalazi se u podgrađu Starog grada Bara, i kao prostorna kulturno-istorijska cjelina proglašena je za spomenik kulture. Formiranje čaršije započeto je u turskom periodu. U XVIII i XIX vijeku dobija svoju ambijentalnu fizionomiju izgradnjom stambenih, ekonomskih i zanatskih objekata. Nakon oslobođenja Bara od Turaka 1878. godine, život Starog grada Bara se potpuno preselio u podgrađe, kada čaršija dobila današnji izgled. Matrica stare čaršije orijentalnog je tipa, sa nepravilnom glavnom saobraćajnicom krivudave linije. Glavna saobraćajnica je zbog strmog terena bila kaskadno kaldrmisana. U novije vrijeme prostor saobraćajnice je zaravljen postavljanjem kamenih ploča, te je tako narušen izvorni izgled čaršije. Svi objekti su u nizu, naslonjeni jedan uz drugi, frontom okrenuti prema ulici. Najstariji objekti u čaršiji bili su podignuti u duhu narodne arhitekture orijentalno-balkanske tradicije. Ukoliko su građeni kao spratne zgrade, na spratu se nalazi prostor namijenjen za stanovanje, dok su u prizemlju smještene zanatsko-trgovačke radnje. Objekti koji su građeni nakon 1878. godine masivne su konstrukcije i zidani kamenom ili opekom. Današnji izgled stare čaršije drastično je narušen dogradnjama i obnovama jednog broja objekata, kao i podizanjem neprikaldnih objekata novije generacije.

 

VELIKI AKVADUKT, jedina građevina te vrste u Crnoj Gori, nalazi se sa sjeverne strane Starog Bara i izgrađena je za turske vladavine. Trasa akvadukta je izlomljena budući da je prilagođena konfiguraciji terena. Konstrukcija se sastoji od 17 većih lukova različitih raspona, koji se oslanjaju na isto toliko masivnih stubaca. Na gornjoj površini akvadukta formiran je kanal, u koji su bile postavljene međusobno povezane keramičke cijevi. Kanal akvadukta je ulazio u grad kroz donji dio kule, koja se nalazila na istočnoj strani bedema. U zidu kule do danas se očuvao fragmenat kanala pokriven kamenom pločom. Izuzev Velikog akvadukta, istočno od zidina Starog grada, na rijeci Bunar nalaze se ostaci manjeg akvadukta čija se izgradnja vezuje za početak XIX vijeka. Radi se o jednostavnom objektu izgrađenom od kamena sa jednim polukružnim otvorom, na čijoj se gornjoj površini nalazio kanal kojim je odvođena voda sa lijeve obale na desnu.

 

CRKVE NA PODRUČJU MRKOJEVIĆA nastale su uglavnom u srednjem vijeku. Sve su zidane lomljenim ili pritesanim kamenom u krečnom malteru. Prema tipologiji, dijele se na jednobrodne zasvedene građevine bez ojačavajućih lukova, i na one sa ojačavajućim licima i travejima. Prvome tipu crkava pripadaju ostaci crkava sv. Nikole i sv. Spasa u Dabezićima, crkva sv. Katarine u naselju Ravanj i crkva sv. Nikole u Lisicama kod Dobre Vode, a drugom tipu crkva sv. Ilije u Veljem selu, crkva sv. Vrača u Kominu i ostaci crkve na Čantića glavici u Veljem selu. Zakonom su zaštićene i proglašene za spomenike kulture - crkva sv. Ilije u Veljem selu, crkva sv. Katarine u Ravanj i crkva sv. Vrača u Kominu.

CRKVA SVETOG ILIJE nalazi se na brdu Radomido (Radomir) kod Veljeg sela. Na osnovu njene arhitektonske koncepcije, kao i sačuvane nekropole u blizini crkve, može se pretpostaviti da je crkva podignuta u kasnom srednjem vijeku, najvjerovatnije u drugoj polovini XVI vijeka. Crkva predstavlja manju jednobrodnu građevinu, zidanu pravilnim tesanim kvaderima ružičastog kamena slaganim u horizontalne redove. Iznad zapadnog dijela crkve naknadno je u XIX vijeku izgrađen manji zvonik "na preslicu". Iznad zapadnog portala u fasadi su uzidane dvije kamene ploče sa isklesanim krstovima. U porti crkve nalazi se nekropola sa više grobova, pokrivenih velikim kamenim pločama.

CRKVA SVETE KATARINE U RAVANJ potiče iz kasnog srednjeg vijeka, a nalazi se nedaleko od ilirske mogile. Podignuta je kao jednobrodna pravougaona građevina manjih dimenzija. Crkva se nalazi u lošem stanju. Krovna konstrukcija je uništena, a zidovi obrasli rastinjem, očuvani do visine od dva metra. Unutrašnji zidovi crkve bili su oslikani. Na zapadnoj fasadi crkve takođe ima fresaka, a u luneti iznad zapadnog portala pored tragova fresaka postoje i tragovi natpisa.

CRKVA SVETIH VRAČA U KOMINU podignuta je u kasnom srednjem vijeku, kao građevina izduženog pravougaonog oblika sa jednom polukružnom apsidom na istoku. Crkva je bila zidana pritesanim kamenom, slaganim u horizontalne redove. Na unutrašnjim zidovima crkve primjetni su tragovi fresko-dekoracije. Danas je crkva u ruševinama. Obrušeni zidovi očuvani su do visine od 2,5 metra.

Na VELIKOM PIJESKU su 2002. godine otkriveni ostaci kasnoantičkog objekta i crkve sa nekoliko građevinskih faza. Prvobitna građevina potiče iz IV vijeka, što je datovano novcem Konstatina I i njegovih sinova, kao i Teodosija Velikog. Ovaj objekat je, po svemu sudeći, mauzolej i stradao je u namjernom požaru kada je i poharan, da bi na ovom mjestu stanovnici u V vijeku sagradili crkvu od istog materijala. Ta crkva je imala nekoliko faza. Posljednja je ona iz IX vijeka, što se odlično datuje metalnim predmetima i amforama, ugrađenim u obnovljeni zid. Pronađeno je i nekoliko grobova, a najznačajniji je grob u oltaru, gdje je bila sagrađena neka veoma značajna crkvena ličnost. Ovo je jedna od najstarijih crkava u rimskoj provinciji Dalmaciji, koja je obuhvatala Hrvatsko primorje, Bosnu, Srbiju i Crnu Goru.

 

vrh strane

                      

STARA MASLINA NA MIROVICI, pored puta koji vodi iz Bara prema Ulcinju, stara je preko 2000 godina. Smatralo se da su samo su još tri masline slične starosti u svijetu: Sveta maslina u Jerusalimu, ona u Palermu u Italiji, i najstarija - u Atini pod kojom je sjedio i razmišljao Platon - a onda je arheološki tim otkrio 2007. godine u Džidžarinu iznad Starog Bara čitav manji maslinjak koji se analizama datuje u približnu starost oko 2000 godina. Najstarije drvo u zemlji, a vjerovatno i u ovom dijelu Evrope, nezamjenljivi je dio vizuelnog, ali i duhovnog identiteta Bara. Obaveza čuvanja Stare masline prenošena je s koljena na koljeno, a postoji predanje da su se oko drevnog drveta mirile zavađene porodice, pa je po tome i čitav kraj dobio ime Mirovica. Okupaciona italijanska vlast ponudila je 1941. godine tadašnjem vlasniku Veliši Nikočeviću 2.500.000 lira u zlatu da je proda, jer su željeli da je sa korijenom presele u Prirodnjački muzej u Bariju. No, ugledni domaćin, svjestan njene vrijednosti, ne samo za svoje imanje već i za cijeli kraj, energično je odbio ovu nevjerovatnu ponudu! Septembra 1958. godine, Stara maslina je zapaljena, ali je intervencijom savjesnih ljudi drevno drvo spašeno, uz znatna oštećenja. Sredinom šezdesetih, Stara je maslina proglašena za "opšte dobro" i kao takva, uz određenu nadoknadu, preuzeta od Nikočevića. Novi vlasnik postala je Opština Bar, a ova ju je ustupila kompaniji za preradu maslina "Primorka". Početkom septembra 2004. godine, gotovo trećina starog stabla se odlomila i pala, i taj dio se danas nalazi ispred gradskog muzeja. Prošle godine, i konačno je uređen prostor oko Stare masline, osvijetljen je plato i prilazni put, a jednom godišnje pripadnici sve tri vjere učestvuju u "hodočašću barskoj svetici". Stara maslina je vjekovna inspiracija zavičajnih umjetnika, pod njom su snimljeni mnogobrojni TV spotovi, dala je ime glavnoj nagradi "Internacionalnog TV festivala", pod njom se već više od dvije decenije godina održava Festival dječijeg i stvaralaštva za djecu. Zaštićena je kao spomenik prirode od 1963. godine.

 

vrh strane

 

KIP SVETOG NIKOLE U ZUPCIMA je jedina sačuvana barska srednjevjekovna relikvija, i čuva se sa desne strane oltara crkve koja je posvećena istoimenom patronu. Visok je oko metar, a karakterišu ga izuzetno blage crte svetiteljeva lica, oči su plitko useknute, ali veoma izražajne. Od maslinovog je drveta, ističu mještani, a unutrašnost crkve ispunjava specifičnim mirisom. Kip je obučen u srmom izvezenu bijelu biskupsku odoru, i na glavi ima mitru. Vjekovima Zupci čuvaju ovaj kip kao najveću svetinju, a pripadnici sve tri vjere u barskom kraju dolazile su mu na poklonjenje kada imaju neku muku. Majski Nikoljdan, devetog u mjesecu, bio je datum okupljanja pastve iz različitih krajeva opštine. Čitave porodice su imale zavjet hođenja u crkvu Svetog Nikole, a žene su dolazile bose, po različitim vremenskim prilikama i po nekoliko kilometara. Takođe, na kraju berbe maslina, glave kuće su dolazile i ostavljale prilog u vidu maslinovog ulja, ne bi li iduće godine bio bolji rod. Kip najvjerovatnije potiče iz prve polovine XVI vijeka.

 

 

Iako naš narod često brka te toponime, pa tvrđavu koja se nalazi visoko na brdu između Sutomora i Čanja pogrešno zove Haj-Nehaj (čak tako stoji i na tabli koja označava mjesto), njeno ime je Nehaj, dok se utvrda na Golom brdu - malom, ali prostranom uzvišenju odmah iznad mora - naziva HAJ. Haj je turski fortifikacioni objekat (u njihovo vrijeme zvala se Tajba), ali su ga kasnije adaptirali Austrijanci, a u Drugom svjetskom ratu koristili Italijani. Ima dva kružna platoa za postavljanje topova, nalik guvnu, i veliki broj objekata kasarnskog karaktera, opasanih debelih i čvrstim zidovima iz XVIII ili s početka XIX vijeka. Iako je veoma česta destinacija turista i izletnika, danas je tvrđava napuštena i služi uglavnom za smještaj krda stoke.

 

 

CRKVA SVETOG TOME u Limljanima je po mnogo čemu jedinstvena na ovim prostorima. U mnoge je knjige ubilježena kao svojevrsni dokaz religijskog ili nekog drugog čuda, jer je skupa sa grobljem netaknuta promijenila prvobitnu lokaciju za stotinjak metara. Po lokalnom predanju, to se dogodilo kada je nakon neprestane 40-dnevne kiše proradilo klizište i progutalo kuće, a stijena na kojoj se nalazila crkva i groblje sletjela niz padinu. Crkva je dobila novi smjer: jugoistok - sjeverozapad, ali je ostala u istom stanju kao i prije katastrofe. Ispred crkve se nalaze mramori sa ilirskim ili drevnim slovenskim predstavama antropomorfnog tipa, što ukazuje na veliku starost objekta. Danas je Sveti Toma u funkciji jednom godišnje, na dan Svetog Spiridona, poslužbicu bratstva Klisić.

 

 

ŠKANJEVIĆA DŽAMIJA nalazi se na ulazu u starobarsku tvrđavu, a nastala je sredinom 18. vijeka. Jedinstveni minaret od klesanog kamena, najvrijedniji biser islamske arhitekture ovog dijela pomorja, dograđen je 1234. po islamskom, odnosno 1819. godine po gregorijanskom kalendaru. Dao ga je načiniti Hasećija Ali-Aga. Džamija je stradala tokom zauzimanja Bara 1878. godine, ali se u njoj i dalje obavljala molitva. Urušena je u zemljotresu 1906. godine, a izgorjela 1912. godine. Minare je 2006. godine restaurirarno. Posebni specifikum minare je kvalitet arhitektonskih ukrasa šerife, i završnica krova sa 16 kamenih prizmi i bakarnim završetkom koji tone kao u čašu. Takav završetak minareta nije viđen nigdje na Balkanu, a slični umjetnički zahvati mogu su naći jedino na derviškim tekijama.

 

 

OMERBAŠIĆA DŽAMIJA se nalazi na stotinjak metara od ulaza u Stari grad. Pripada tipu mahalskih džamija, jednostavne pravougaone osnove, sa minaretom prizidanim uz jugozapadni zid. Nema nikakvih posebnih dekorativnih elemenata. Iznad ulaza formirana je drvena galerija do koje se dopire drvenim stepeništem smještenim uz zapadni zid. Sa galerije se ulazi u minaret. Džamija je zidana od poluobrađenog lokalnog kamena nejednake veličine, složenog u relativno pravilne horizontalne redove. Prema zapisu izgradio je Omer-baša, barski trgovac i plemić sa svoja dva sina 1662. godine. Renovirana je u  nekoliko navrata. Sanacija je obavljena 1971. godine, ali joj je zemljotres iz 1979. godine nanio velika oštećenja, koja su temeljno sanirana 1986. I danas se u njoj obavlja molitva i predstavlja centralnu barsku džamiju. U blizini Omerbašića džamije nalazi se i turbe Hasan-dede (derviš Hasana), sagrađeno u prvoj polovini 17. vijeka, na grobu jednog od najpoznatijih islamskih misionara ovih prostora. Tu je i zgrada mekteba, osnovne vjerske škole, tako da sve to čini jedinstveni vjerski i kulturno-istorijski kompleks.

 

STARA DŽAMIJA U MRKOJEVIĆIMA podignuta je početkom XVIII vijeka. Predstavlja građevinu pravougaone osnove, zidanu kamenom i omalterisanu. Krov je četvorovodan, uz jugozapadnu stranu naknadno je dozidan minaret sa jednim šerifom. Ulaz u minaret je sa spoljne strane džamije, preko naknadno izgrađenih betonskih stepenica. Tavanica je ravna, na istočnom zidu u centralnom dijelu je mihrab, dok je drveni minder smješten u sjeveroistočnom dijelu.

 

 

SPOMENIK OSLOBODIOCIMA se uzdiže iznad centralnog starobarskog trga. Podignut je 1881. godine, i jedini je takve vrste u svijetu. Sačinjen je od fragmenata tzv. kamene plastike iz starog barskog grada, odvaljenih sa zidova za vrijeme završnih borbi Crnogoraca i Turaka oko tvrđave, 1878. godine. Spomenik Oslobodiocu tvori osnova iz koje izranjaju tri bočna stubića i jedan centralni stub. U njih su ugrađeni fragmenti skulpturalno obrađenih elemenata - tri romanična prepleta i ukras, šest latinskih natpisa, dva velika prikaza Mletačkog lava, jedanaest grbova gradskih institucija i patricijskih porodica, dva tursko-osmanlijska natpisa profanog karaktera, tri kapitela, dok centralna mjesta na glavnom stubu zauzima posveta oslobodiocima grada i Knjazu Nikoli I Petroviću. Na vrh centralnog stuba metnuta je jedna od velikih granata, kojima je s turskih oklopnica gađana crnogorska vojska, a postavljena je, po zahtjevu Odbora Srpske narodne čitaonice, koji je i inicirao postavljanje Spomenika.

 

 

 

vrh strane