MLADEN ZAGARČANIN, arheolog

        Postoji uvriježeno mišljenje u Crnoj Gori da je srednjevjekovni period jasan. Obično ga konstruiše izvjestan broj istoričara i arheologa koji, na ovaj ili onaj način, uz pomoć malobrojnih istorijskih izvora, priklanja "istini" svoja naučna mišljenja. Nije to samo slučaj ovdje, ima toga mnogo po svijetu, obično u malim sredinama opterećenim prošlošću. Tako se prenebregava suština filozofije ovog perioda: kompleksna, mistična, zamršena... Ti isti ljudi, bez obzira kojoj političkoj opciji pripadali, polaze od subjektivnih stavova vremena iz kojih dolaze u kojem se formirala njihova "ograničena" svijest, miješajući svoja osjećanja (po pravilu nedefinisana) proistekla iz načina života jednog, po ničemu sličnog "dvadesetog vijeka". Tako se istorijski izvori tumače kako je kome volja, i to bez ograđivanja o pojedine sekvence, koje ne bi bile jasne niti da su tada postojala današnja sredstva telekomunikacija. Suština uvijek ostaje prazna.

          Metodološki pristup ostvaren kroz moderno koncipiranu organizaciju  ekipe Univerziteta Ka Foskari iz Venecije profesora Đelikija, a koja istražuje Stari grad Bar posljednjih godina, vršen je upravo na način koji ide obrnutim redom od onog koji je odavno ustaljen na arheološkoj mapi ex-Yu prostora. Kao prvo, ne postoje početne predrasude određene poznatim istorijskim činjenicama, već se prilično egzaktnim pristupom dovodi do finalizacije, čiji zaključci nisu opterećeni pojedinačnim događajima i ličnostima. Stvara se globalna istorijska slika koja ide od pojedinca, i njegove uloge u kulturno sociološkom naslojavanju različitih kultura. Arheološki slojevi i hronologija su najbitniji, a materijal je samo sredstvo koje se inkorporira u određene socijalne i civilizacijske okvire. Istražuje se prostor življenja, njegove treansformacije kroz vrijeme, uzroci nastajanja i nestajanja, komunikacije, arhitektura... Vodi se precizna evidencija o vrsti hrane koju je srednjovjekovni građanin koristio. Kosti životinja se pažljivo klasifikuju i statistički obrađuju, i na taj način se dobija presjek ishrane po razdobljima na osnovu koga se u određenim periodima može vrlo pouzdano odrediti ekonomski razvoj ili dekadencija.

          Knjiga se sklapa direktno na terenu, crtanjem i obrađivanjem pokretnog materijala (metal, staklo, keramika...), a datovanja su potpomognuta apsolutnim metodama, kao što je metoda radioaktivnog ugljenika C14.

          Ovo je, uvidom u našu stvarnost na polju proučavanja srednjeg vijeka, jedini način da se dođe do što konkretnijih podataka o snažnim kulturološkim promjenama koje su pratile burno bitisanje na istočnojadranskoj obali. Česte izmjene vlastodržaca uslovile su i ekonomske oscilcije, promjenu tržišta i dr. Na primjeru jasno definisanih kulturnih slojeva iz doba vladavine Vojislavljevića možemo skoro sa sigurnošću odrediti oblasti uvoza robe luksuznog porijekla. Tako dolazimo do veoma interesantne činjenice da su bogato ukrašeni predmeti XII vijeka stizali iz srca Vizantije: Korint, Atika, Iznik... Sa druge strane, period vladavine Nemanjića se u početku oslanja na Južnu Italiju, a kasnije preko Venecije na cijeli apeninski prostor, kao i na oblasti Magreba. Venecija je uglavnom imala monopol na svoje proizvode, dok je u početku turske okupacije roba dolazila sa raznih strana - uglavnom iz jakih ekonomskih centara preuzetih od Vizantije: Kutaja, Iznik, ali velikim dijelom se još uvijek oslanja na apeninske radionice.

          To su preliminarni pokazatelji i izdvojeni primjeri, i ovakakv način istraživanja sistemom uzoraka unutar hronološki definisanih cjelina, daje veoma dobre rezultate.

                                   * * *

          Današnja arheološka nauka "puna" je raznih biohemijskih fizičkih analiza koje omogućavaju što egzaktniji odnos prema određenim hronološkim determinantama. Samo u slučaju pouzdanih analogija, zaključci se vrše odmah na terenu. Onamo gdje postoji praznina, a koju nije moguće hronološki popuniti na osnovu šire arheološke cjeline, ide se na labaratorijske analize. Na taj način je datovana vizantijska kula 112, u kraj VIII i početak IX vijeka. Postojali su fragmenti amfora, ali u onim djelovima (bez oboda, drški...) koji nisu mogli da pruže određene determinate. Sitni uzorci odnešeni na analizu omogućili su mineraloško-petrografske paralele sa srodnim materijalom koji se doboro datuje, tako da se krajnji rezultat poklapao sa apsolutnom hronologijom pomoću radioaktivnog ugljenika C14, kada se dobilo datovanje: 750-900 godina. Takođe, tako je datovano i groblje iz XII vijeka, prva jasno dokazana gradska nekropola.

          Arheološka nauka u Crnoj Gori nikada nije postojala u pravom smislu riječi. Tužna je činjenica da iz ove, po mnogo čemu za kulturu jedne države krucijalne nauke, postoji samo jedan doktor arheoloških nauka, i to u penziji, i da je njegov objavljeni doktorat "Neolit u Crnoj Gori“ do prije godinu dana bila jedina arheološka knjiga ikada napisana od arheologa u Crnoj Gori o arheologiji u Crnoj Gori. Istina, istraživalo se, i to ne malo, ali se uvijek bježalo od objavljivanja rezultata istraživanja. Tako se u razbacanim člancima nalaze patrljci crnogorske arheološke nauke - naročito srednjeg vijeka. Ako uzmemo u obzir i da su naše srednjovjekovne gradove i manastire uglavnom iskopavali arhitekte, "jureći“ uglavnom za zidanim strukturama, a da se materijal samo krcao u kutije, onda nije ni čudo što je gro istraženih lokaliteta ostao bez valjanog datovanja i na nivou na koji je nerazumljiv savremenom svijetu.

          Još jedna činjenica, u Crnoj Gori ima desetak aktivnih arheologa, i to na prostoru gdje se svakoga dana gradi i razgrađuje? Gdje ulaze tajkunski  kapitali zabadajući svoje pijuke na prethodno nezaštićenim zonama i lokalitetima?

          Gledano prema sadašnjim potrebama, u svakom crnogorskom gradu potrebno je najmanje dva ili tri arhologa, ako se izuzmu kadrovski nesnabdjevene državne institucije koje vape za jakim stručnim kadrom, ali bez konstantnih naučnih autoriteta. Dugo godina su se naša arheološka tumačenja srednjeg vijeka oslanjala na veliki broj radova Pavla Mijovića, koji je svojom erudicijom pokušao da nadomjesti prazninu u arheološkoj nauci. Međutim, autoritet koji je ovaj veliki naučnik ostavio na polju istorije umjetnosti nikada nije mogao da se ostvari u arheolologiji. Na taj način smo dobili veliki broj arheoloških zabluda koje će vrijeme veoma teško izbrisati. Nepoznavanje materijala i pristup arheološkoj nauci samo na osnovu literrature, bez arheoloških cjelina, doveli su do samo do pitkih tekstova koji se ne mogu objektivno valorizovati u internacionalnom naučnom okruženju.